व्यक्तीविशेष : श्रीनिवास रामानुजन

त्याकाळी कागदाची किंमत जास्त असल्यानं रामानुजन पाटीवर गणित सोडवायचे. काही काळानंतर त्यांनी वहीवर गणित सोडवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी लिहलेल्या तीन वह्या समोर आल्या. एका वहीमध्ये ३५१ पानं होती, ज्यात १६ धडे सहज वाचता येतील व समजतील असे होते. मात्र, काही मजकूर विस्कळीत, अस्पष्ट होता. दुसऱ्या वहीमध्ये २५६ पानं होती. त्यातील २१ धडे स्पष्ट होते तर, १०० पानांवरील मजकूर समजण्यासारखा नव्हता. तिसऱ्या वहीमध्ये ३३ पानं अव्यवस्थित होती.

रामानुजन यांनी प्रसिद्ध गणितज्ञ जी. एच. हार्डी यांच्या ‘ऑर्डर्स ऑफ इनफिनिटी’ या पुस्तकापासून प्रेरित होऊन १९१३ साली त्यांना पत्र लिहिले. हार्डी भारतात आल्यानंतर रामानुजन यांना इग्लंडला घेऊन गेले. मात्र, इग्लंडमध्ये त्यांच मन रमले नाही म्हणून त्यांनी पुन्हा भारतात येण्याचा निर्णय घेतला.

इंग्लंडला गेल्यावर रामानुजन यांची तब्येत खराब झाली. रामानुजन यांना इग्लंडमधील एका हॉस्पिटलमध्ये दाखल केले तेव्हा त्यांना भेटण्यासाठी जी. एच. हार्डी एका टॅक्सीतून गेले, त्या टॅक्सीचा क्रमांक होता १७२९. हार्डीनी रामानुजन यांना ही गोष्ट सांगताना टॅक्सीचा क्रमांक बोरिंग होता असं सांगितले, तेव्हा तात्काळ रामानुजन यांनी ‘नाही तो क्रमांक बोरिंग नव्हता, उलट तो एक खूपच चांगला नंबर आहे. ही सगळ्यात लहान संख्या असून दोन वेगवेगळ्या पद्धतीने दोन घनांच्या रूपात लिहिता येते,’ असं सांगितलं. तेव्हापासून १७२९ क्रमांकाला हार्डी-रामानुजन क्रमांक म्हटलं जातं.