नानासाहेब उर्फ जगन्नाथ शंकरशेट मुरकुटे यांचा बद्धल संपूर्ण माहिती

नानासाहेब उर्फ जगन्नाथ शंकरशेट मुरकुटे 

आर्थिकदृष्ट्या विकसित असलेल्या मुंबईचा पाया एका मराठी माणसाने, नामदार जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेट यांनी रचला.

सधन कुटुंबात जन्मलेल्या जगन्नाथांवर त्यांच्या पित्याच्या मृत्यूनंतर वयाच्या केवळ १९व्या वर्षी सर्व जबाबदारी पडली. परंतु, परिस्थितीने खचून न जाता, त्यांच्यातील द्रष्टा विचारवंत कार्यकर्तृत्वाच्या प्रगतिपथावर पोहोचला. एखाद्या लहान गावासारखे दिसणारे हे मुंबई बेट बघता बघता पसरू लागले. मुंबई इतकी मोठी झाली की, राष्ट्रीय नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय कीर्तीची महानगरी म्हणून जगभर प्रसिद्ध झाली. खाडीतल्या या सात बेटांनी बनलेल्या छोट्या गावाचे महानगर करण्याचे सुंदर स्वप्न एका द्रष्ट्या पुरुषाने पाहिले आणि ते सत्यात साकारण्यासाठी सर्वार्थाने आपले तन, मन, धन अर्पण केले. तो पुण्यश्लोक म्हणजेच जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेट. जमशेटजी जिजिभॉयसारखे श्रीमंत, भाऊ दाजी लाडांसारखे शिक्षण तज्ज्ञ आणि जमशेटजी टाटांसारखे उद्योगपती या त्यांच्या समकालीन स्नेह्यांचे गुण एकवटलेले व्यक्तिमत्व म्हणजेच जगन्नाथ शंकरशेट.

जन्म : १० फेब्रुवारी १८०३

गाव : मुंबई (मुरबाड) महाराष्ट्र

आई : भवानीबाई

• त्यांचा जन्म मुंबई दैवत ब्राह्मण कुटूंबात झाला. ते व्यापारी होते.
• त्यांच्या लहानपणीच त्यांच्या आईचा मृत्यू झाला.
• त्यांच्या वडिलांचा मृत्यू १८२२ मध्ये झाला.
• त्यांच्या वडिलांचा मृत्यू मध्ये झाला.
• त्यांच्या वडिलांचा हिरे-जवाहराताचा व्यावसाय होता. त्यात मोठी संपत्ती मिळवली होती. नानासाहेब १८ वर्षांचे असतानाच त्यांच्या वडीलांचे निधन झाले.
• त्यांनी त्यांच्या संपत्तीचा उपयोग जनतेच्या कल्यानासाठी केला.
• त्यांना लोक मुंबईचे शिल्पकार म्हणून ओळखतात.

• शिक्षण- मराठी, इंग्रजी व संस्कृत भाषा अवगत, त्यांचे शिक्षणावर प्रेम होते. त्यांनी सामाजिक, धार्मिक व राजकीय, आर्थिक कार्यात भाग घेतला.
• विद्यादानाखेरीज आमच्या लोकांचा उद्धार होणार नाही असे नानांनी एल्फिस्टन यांना स्पष्टपणे सांगितले.
• त्यांनी त्यांच्या आईच्या नावाने एक भवानी मंदिर, शंकर मंदीर व एक धर्मशाळा गोवालिया तलावाजवळ बांधली.
• त्यांच्यावर सर जमशेठजी जीजीभाई यांची छाप पडली होती.
• १८१५ – मुंबईचा तत्कालीन गव्हर्नर सर इऑन जेपिअन यांच्या अध्यक्षतेखाली रेव्हरंट जॉर्ज वॉन्स यांनी गरीब अँग्लो इंडियन मुलामुलीसाठी बॉम्बे एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली होती.
• १८१९ बॉम्बे प्रसिडेन्सी गव्हर्नर झालेला माउंट स्टुअर्ट एलफिन्स्टन यांना प्रांतातील लोकांमध्ये सुधारणा घडून आणावयाची होती त्यासाठी त्यांनी नाना यांच्याशी झालेल्या नानांनी त्यांनी त्यांच्या कार्यात मदत करण्याची अवश्यक्ता बोलून दाखविली.
• २१ ऑगस्ट १८२२ रोजी नानांनी बॉम्बे एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली. कॅप्टन जॉस सदाशिवराव हो, बाळशास्त्री जांभेकर यांनी या संस्थेचा व्याप वाढवला शिक्षणाच्या प्रसारासाठी स्थापन झालेली देशातील पहिलीच शिक्षणसंस्था ठरते.
• १८२७ एलफिस्टन सेवानिवृत्ती झाल्यानंतर त्यांच्या स्मरणार्थ एलफिस्टन कॉलेज उभारण्याचा ठराव संमत करण्यात आला होता. ३ लाख निधी गोळा केला व निधीचे विश्वस्त होते.
  • १८२४ ला एलफिस्टन हायस्कुल सुरू झाले.
  • १८३० रॉयल एशियाटीक सोसायटीला नानांनी भरपूर अर्थसाहाय्य केले.
• १८३८ सर रॉबर्ट पेंट यांचे निधन
• त्यांनी सर रॉबर्ट गॅटच्या मृत्युनंतर त्यांनी मेडीकल कॉलेजची स्थापना केली. तेही त्यांनी पुढे मराठीतून देण्याची सोय केली.
• १८४१ मध्ये त्यांनी बोर्ड ऑफ एज्युकेशनची स्थापना केली.
• बोर्डतील तीन एतद्देशीय सभासदांत सोळा वर्ष नाना निवडून आले.
• १८४५ मध्ये त्यांनी स्टुडंट्स लिटरी व सायन्टिफिक सोसायटी १८४५ मध्ये स्थापन केली. १८४८ मध्ये नानांनी जगन्नाथ शंकरशेठ मुलीची शाव्य यांच्या स्वतःच्या सुरू केली.
• १८३६ मध्ये बॉम्बे नेटीव्ह डिस्पेन्सरी हा पहिला धर्मादाय सार्वजनिक दवाखाना मुंबईत सुरु केला.
• १८४० कंपनी सरकारने शिक्षण प्रसारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी मुंबईत शिक्षण मंडळ स्थापन केले त्यांचे सदस्य नाना होते.
  • १८५६ मध्ये शिक्षण मंडळाचे रूपांतर स्वतंत्र शिक्षण विभागात केले.
• १८४५ दादाभाई नौरोजी, डॉ. भाऊ दाजी लाद, नारायण विधनाव मंडल यांनी मुलीच्या शिक्षणासाठी कार्य करण्यासाठी स्टुडंट लिटररी सायटोफिक सोसायटी मुंबईत स्थापन केली.
• मराठा सरदार खंडेराव दाभाडे यांनी दक्षिण फंड सुरू केला होता पुढे पेशव्याने तो चालू ठेवला १८२१ मध्ये एल्फिस्टन याने या फंडातून संस्कृत विषयाच्या प्रसारासाठी हिंदू कॉलेजची स्थापना केली होती. १८५१ मध्ये नामांतर पुनॉलेज असे नानांनी या संस्थेस भरघोस मदतही केली.
  • पुन्हा या संस्थेचे डेक्कन कॉलेज असे नामांतर केले. वाड्याला या संस्थेची वास्तु उभारण्यासाठी श्री. जमशेदजी
• जीजीभाई बाटलीवाला यांनी १ लाख रू. देणगी दिली.
• १८५७ मुंबई विद्यापीठ स्थापना नानांच्या शैक्षणिक कार्याचे स्मारक व्हावे म्हणुन इ. स. १८५७ मध्ये द. जगनाय शंकरशेठ फर्स्ट ग्रेड अँग्लो व्हर्नाक्युलर स्कूल स्थापना.
• १८५५ मुंबई प्रांताचे पहिले विधी महाविद्यालय नानाने सुरू केले.
• १८५७ जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टस् यासाठी नानानी भरपूर अर्थसाहाय्य केले. मुंबईमध्ये नानांनी डेव्हीड ससून लायब्ररी सुरू केली होती.
• १८२३ राजा राममोहन रॉय व नाना शंकरशेठ यांची स्वाक्षरी असलेले सतिप्रयेविरूद्ध प्रस्ताव ब्रिटीश संसदेला पाठविला होता.
• १८४३ मध्ये नाना शंकरशेठ व जमशेठजी जीजीभाई यांनी पेट इस्टर्न रेल्वे कंपनी स्थापन केली.
• महानगरपालिकेत नाना आयुक्त असताना त्यांनी आरोग्यव्यवस्था विहिर, तलाव अशा अनेक योजना अंमलात आणल्या.
• त्यांच्या प्रयत्नामुळे चिंचपोकळी येथे गॅस कंपनी सुरू केली.
• इंग्रज सरकारला जनतेचे दुःख कळावे व सरकारी योजनेची माहिती जनतेला मिळावी म्हणून २६ ऑगस्ट १८५२ ला बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना दादाभाई नौरोजी व नाना शंकरशेठ यांनी केली.
• नाना हे कायदेमंडाळावर पहिले हिंदी सदस्य होते.
• १८४५ मध्ये नानांनी द बॉम्बे स्टॉमशीप नेव्हीगेशन स्थापन करून पश्चिम भारतात वाफेच्या बोटीचा पाया रोवला.
  • त्यांनी जे. जे. हॉस्पीटलचा पाया घातला.
  • अग्रीहॉकल्चर सोसायटी ऑफ वेस्टर्न इंडिया व जिऑपाफिकल सोसायटी या संस्थेचे प्रमुख अध्यक्ष होते.

• १८५३ मध्ये धावलेले मुंबई ते ठाणे या रेल्वेचा प्रवास त्यांनी गोल्डन पासाने केला. त्यामध्ये नाना शंकरशेठ व दादाभाई नौरोजी होते. हे पहिले भारतीय रेल्वे प्रवासी होते.
  • त्यांनी आपल्या मालकीची जागा स्कूल ऑफ इंडस्ट्रिजला दान केली.
  • मुंबईच्या विकासासाठी नानांनी स्वतःच्या जमीनी सरकारला दिल्या.
  • नानांनी मुलीच्या कन्या शाळेसाठी डॉ. विल्सन यांना स्वतःचा वाडा दिला.
  • मराठी भाषेतून शिक्षणाचा फायदा विद्यार्थ्यांना व्हावा म्हणून त्यांनी दरमाह १० रू. शिष्यवृत्ती चालू केल्या तसेच शिष्यवृत्ती चालू राहावी म्हणून त्यांनी संस्थेकडे ५००० रु.  देऊन ठेवले.
  • पुणे येथील संस्कृत ग्रंथालयासाठी ५००० रु. दिले.
• व्हिक्टोरीया वस्तुसंग्रहालायासाठी व उद्यानासाठी ५००० रु. दिले.
• रॉयल एशियाटीक सोसायटीच्या मुंबई शाखेला त्यांनी ५००० रु. दिले.
• व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालयासाठी ५००० रु. दिले.
• जगन्नाथ स्कुलला त्यांनी ३०००० रु. दिले.
• एलफिस्टन शिक्षण स्कूलला ३०००० रु. दिले.
• जिजामाता (राणांच्या बागेसाठी २५००० रू दिले.
• बॉम्बे असोसिएशनचे संस्थापक नाना होते.
• डेव्हिड रिफॉमेंटरी इन्सिट्यूटचे अध्यक्ष.
• पोटसमिती व शिक्षण प्रसार समितीचे अध्यक्ष.
• जगत्राय शंकरशेठ स्कूलचे संस्थापक.
• हॉर्टीकल्चर सोसायटीचे व जिओषाफिकल सोसायटीचे अध्यक्ष.
• बॉम्बे स्टीम नेव्हीगेशन कंपनीचे डायरेक्टर.
• ग्रेट इंस्टर्न रेल्वेचे संचालक सदस्य.
• बँक ऑफ वेस्टर्न इंडियाचे संचालक.
• कमर्शिअल बँक ऑफ इंडियाचे संचालक.
• द-कर्मटाईल बँक ऑफ इंडियाचे संस्थापक
• बादशाही नाव्यग्रहाचे अध्यक्ष.

मृत्यू – ३१ जुलै १८६५ रोजी.

आणखी पेपर सोडवा!!!

✔ तुमचा एक ‘Share’ व ‘Like’ तुमच्या मित्रांना नोकरीची संधी देऊ शकतो !

• आज प्रकाशित झालेल्या नोकरीच्या नवीन जाहिराती पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा 

• ताज्या मराठी बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा 

• ताज्या हिन्दी बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा 

• फक्त पोलीस भरती उपयुक्त माहिती  वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा 

• आरोग्या संबंधी लेख  वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा 

Free Current Affairs Test, mpscexams,